Vào bao, đưa sò xuống khoang.

Khuya, trong khi mọi người trên đất liền đang ngon giấc thì cũng là lúc xa tít nơi biển khơi có một đội thuyền khoảng gần 50 chục chiếc làm nghề giã sò vặn (sò búa, sò móng tay) đang hối hả làm việc bất kể mưa gió để chuẩn bị hàng trăm tấn sò cung cấp cho phiên chợ sớm mai...

Nghề mới....

Chưa kịp thở lấy hơi, Tám Long, trạc khoảng 45 tuổi - chủ thuyền vừa là tài công nói lớn: "Treo cảo lên nhanh, xuất phát". Tiếng máy tàu tranh nhau nổ vang cả một vùng cửa biển, chen nhau lòng vòng mãi đến gần một giờ đồng hồ sau thuyền tôi đang ngồi mới chen ra được khỏi cửa. Dưới cơn mưa lất phất tháng 8, thuyền tăng tốc nhằm hướng nam thẳng tiến, càng lúc càng xa dần những ánh đèn đêm nơi đất liền. Lúc này trên sàn ván trước mũi thuyền, gần chục thanh niên đi theo thuyền đang tranh thủ ngủ lấy sức mặc cho gió, sóng biển phủ ập vào.Phải vất vả lắm tôi mới bước ra được phía sau nơi anh Tám Long đang cầm tay lái để ngồi trò chuyện, anh cho biết thêm: "không phải đây là chuyến thứ nhất mà là thứ ba trong ngày nay rồi đấy". Thấy tôi ngạc nhiên anh giải thích thêm: "tại bữa giờ nhu cầu sò vặn trên bờ nhiều, giá cũng cao hơn, bình thường chỉ khoảng 5.000 đồng/một bao 50kg, nhưng bữa giờ lên đến 7.000 đồng, vì thế không riêng gì tôi mà gần 50 thuyền khác trong thành phố cũng tăng tốc". Nhìn mọi người đang ngon giấc tôi biết mọi người rất mệt, nhưng có mệt họ cũng phải cố, nếu như không đáp ứng được số lượng sò mà đầu nậu của mình trên bờ đặt hàng thì họ sẽ đi mua của thuyền khác. Và để trả lời câu hỏi của tôi về nguồn sò vặn, Tám Long nói lớn trong tiếng gió lạnh về sáng: "Sò này sinh nở nhanh lắm, nằm dày dưới đáy biển, riêng thuyền Phan Thiết nếu mỗi ngày chỉ đi một chuyến thì cũng cung cấp cho thị trường khoảng gần 300 tấn sò, nếu không tin thì ít nữa em sẽ thấy". Mặc dù không phải là dân biển nhưng tôi sống cùng xóm dân biển nên hiểu phần nào về cuộc sống biển, vẫn thường nghe dân biển nói vui về nghề giã sò vặn là "nghề cào đá".

... Bỗng câu nói như ra lệnh: "Thả cảo" của Tám Long vang lên trong đêm khuya làm tôi giật mình, nhoài người nhìn quanh rất nhiều ánh đèn của những thuyền khác đậu san sát nhau sáng rực một góc biển cũng đang bắt đầu hoạt động. Tất cả mọi người đều thức giấc vội vã, anh cho thuyền từ từ giảm tốc độ, trên thuyền hối hả mỗi người một việc như: thả giã, chuẩn bị bao đựng sò, lấy xẻng xúc sò... Sau khi thả giã xuống biển xong, thuyền lại bắt đầu tăng tốc quanh khu vực có sò kéo chìm theo phía sau thuyền hàng chục mét lưới giã đang bắt đầu cào. Chạy quanh khu vực mà máy định vị báo có sò khoảng 15 phút, đồng hồ lúc này đã chỉ đúng một giờ sáng. Giữa bốn bề là biển, xung quanh là ánh sáng của hàng trăm thuyền đang thi nhau kéo cá, câu mực, giã ghẹ. Trên thuyền những bạn biển tranh thủ ăn cơm mà nhà thuyền đã nấu sẵn để chuẩn bị cho chuyến làm việc vất vả. Cũng là câu ra lệnh dứt khoát của anh tài công Long: "Thả neo, lên cảo". Thuyền trôi chầm chậm rồi dừng hẳn, tiếng máy thuyền thi nhau nổ vang, trong ánh đèn đêm tôi cũng thấy rõ khói từ máy thuyền phun ra đen cả một vùng biển. Cảo càng thu dây rút lưới giã lại thì tiếng máy nổ càng lớn, khi dác thứ nhất cặp sát mạn thuyền tôi cũng không còn "bản lĩnh" ngồi trong cabin kín nữa. Thuyền càng lúc càng nghiêng một bên theo lưới sò. Không nói ngoa chứ chính mắt tôi trông thấy một bên thành thuyền tiếp giáp mặt nước và nước bắt đầu tràn vào khoang, bên thành bên đây tôi chuẩn bị tư thế nếu có gì bất trắc thì... nhảy xuống biển. Sức nặng của sò làm chiếc thuyền bị mất cân đối, nghiêng hơn 45%. Chỉ trừ anh tài công Tám Long đang điều khiển cảo quay và tôi, còn lại tất cả mọi người có mặt trên thuyền lúc này đều đến mỗi người một tay chụp lưới sò phụ kéo vào khoang và dác sò thứ nhất ước khoảng 9 tạ cũng đã đưa được lên khoang, thuyền được trả lại vị trí cân bằng. Nhìn nét mặt vẫn chưa hết sợ của tôi, một bạn chài cười vang: "Mới đi thấy sợ vậy thôi, chứ thuyền không dễ chìm đâu. Còn nếu thấy nguy hiểm lắm thì tụi tui sẽ thả cảo ra lại để sò xuống lại biển ngay". Sau khi thả lưới xuống biển lại, thuyền tiếp tục chạy vòng vòng cào, lúc này trên khoang không ai nói ai, mỗi người một công việc, người thì hứng bao, người thì lấy xẻng xúc sò vào bao, người thì vận chuyển những bao sò xuống boong một cách hối hả để chuẩn bị cho dác thứ hai sắp đến...
đến 1001 chuyện rủi ro

Sau một lúc chạy quanh thuyền bắt đầu neo, cảo thứ hai đang lên bỗng... bụp, cảo không còn rút được nữa mà tự quay trả ngược dây lại, nguyên lưới sò từ từ chìm lại xuống biển sâu. Dù giữa tiếng gió biển, nhưng tôi vẫn nghe Tám Long thở dài: "lại hư cảo rồi", nhìn vào khuôn mặt buồn của anh, như hiểu được suy nghĩ của tôi anh phân bua: "hết hỏng máy giữa chừng rồi đến hỏng cảo, nay lại hỏng, mới vừa sửa hơn cả ba trăm nghìn đấy chứ, nhưng vừa cảo có hai hôm nay lại tuôn răng nữa rồi, thiệt là...". Miệng nói chân anh bước vào máy bộ đàm trong cabin bấm số, âm thanh từ đầu kia vang lên trong máy: "Ghe Tư Ngo đây... Tám Long đó hả, sao vậy?". Chỉ một câu trả lời ngắn gọn của Tám Long: "Hư cảo" thì không đầy 15 phút sau, thuyền của Tư Ngo đã có mặt và cập sát thuyền của Tám Long. Trên thuyền, Chín đã nhanh chóng mở xong dây cảo chuyền sang thuyền bạn, sau khi móc dây vào cảo mình, máy thuyền Tư Ngo bắt đầu nổ vang cố kéo dác sò nặng từ lòng biển lên thuyền Tám Long, vì là cảo nằm trên thuyền của Tư Ngo nhưng ròng rọc và lưới sò lại nằm bên kia thuyền của Tám Long nên hai thuyền cứ tựa vào nhau lấy thế nên tạo ra một lực lớn làm hai chiếc cứ xoay vòng, cuối cùng bên đây cảo sò từ từ lên khỏi mặt nước và đổ ập vào thuyền Tám Long. Như chuyện thường tình, xong công việc cảo lấy lưới giúp thuyền bạn, thuyền Tư Ngo lặng lẽ ra đi tiếp tục công việc của mình. Như vậy trong chuyến thứ hai này thuyền Tám Long mới chỉ được chưa đầy 30 bao sò chứ không phải 100 bao như thường ngày, thuyền Tám Long đành phải nhổ neo nhằm hướng Phan Thiết quay về cũng là lúc hướng đông mặt trời đang bắt đầu hừng sáng.

Vẫn biết dù nguồn sò vặn được thiên nhiên ban tặng ở biển ta có nhiều đến chừng nào đi chăng nữa, nhưng nếu riêng ở Phan Thiết bình quân gần 50 thuyền giã, sau mỗi chuyến vào một lượt khoảng 300 tấn như thế thì một ngày gần cũng sẽ phải cạn kiệt. Nhưng nhìn nét mặt buồn buồn của Tám Long và mọi người trên thuyền thì tôi hiểu nỗi vất vả và cảm thông hơn cho những người dân bôn ba kiếm sống trên biển...

Nghề giã cào bay ở Bình Thuận 

Nghề giã cào (lưới kéo) là một nghề lâu đời, khá phổ biến ở nước ta. Đặc điểm của nghề này là khai thác các loại hải sản sống tầng đáy bao gồm tôm, cá, mực, ghẹ, ngoài ra còn có cả các loại nhuyễn thể 2 mảnh vỏ sống ở nền đáy như ốc, sò, điệp… điều này cho thấy nếu khai thác hợp lý chọn đúng ngư trường, đúng tuyến khai thác thì sẽ cho năng suất, sản lượng cao, tránh ảnh hưởng đến nguồn lợi thủy sản. Tuy nhiên, thực tế thời gian qua cho thấy đây là loại nghề ảnh hưởng nhiều đến nguồn lợi, hệ sinh thái đáy biển. Nhằm từng bước hạn chế những ảnh hưởng đó, ngư dân tỉnh ta gần đây đã học tập và du nhập từ các thuyền nghề giã của tỉnh Bình Định một loại nghề lưới giã mới mà kết cấu vàng lưới, trang bị phao chì có sự thay đổi khác so với lưới giã cào đáy truyền thống. Sự thay đổi này nhằm mục đích làm tăng khả năng mở đứng miệng lưới, tăng lực nổi của lưới đảm bảo cho vàng lưới khi hoạt động trong nước không cào sát đáy mà cách nền đáy một khoảng cách nhất định nên đã hạn chế được sự ảnh hưởng đến đáy biển - hệ sinh thái đáy. Ngoài ra tốc độ dắt lưới lớn, nên khi làm việc vàng lưới hoạt động như “bay” trong nước. Vì vậy, ngư dân thường gọi là nghề giã cào bay.

Tại 2 địa phương xã Hòa Phú (huyện Tuy Phong) và phường Mũi Né (Tp Phan Thiết) đã có 26 cặp giã hoạt động nghề này, công suất từ 45-200 CV/tàu. Theo bác Nguyễn Thử, một ngư dân ở thôn Phú Hải, xã Hòa Phú (Tuy Phong) hiện có một cặp giã bay công suất 56 CV/tàu cho biết, thì đây là một nghề khai thác quanh năm (thường hiệu quả vào vụ cá nam từ tháng 5 đến tháng 10) và ngư trường khai thác chủ yếu kéo dài từ Hàm Tân cho đến Tuy Phong, độ sâu 10-50m nước.

Đây là loại nghề khai thác khá hiệu quả, đem lại thu nhập cao cho nhiều ngư dân trong thời gian gần đây. Ông còn cho biết thêm, chi phí bình quân cho một đôi giã bay của ông (công suất 56 CV/tàu) khai thác trong một chuyến biển 3 ngày, mỗi ngày 3 mẻ, mỗi mẻ 3,5 giờ thì mọi chi phí ước tính khoảng 6 triệu đồng. Sau chuyến biển, sản lượng thu về đạt giá trị từ 12-14 triệu đồng. Trừ chi phí, mỗi chuyến cặp giã của ông lãi được 6-8 triệu đồng.

Đạt được hiệu quả trên, theo ông Thử thì đó là do vàng lưới có sự điều chỉnh, thay đổi lại cho phù hợp với đặc điểm vùng biển Bình Thuận. Sự thay đổi của nghề giã cào bay khác so với lưới giã cào thông thường ở chỗ kết cấu vàng lưới và trang bị phao - chì. Kết cấu lưới, trang bị phao chì có sự thay đổi đáng kể như kích thước mắt lưới từ đụt lên đến thân - cánh lớn 2a = 25-180mm (một số tàu lớn công suất trên 100CV ở phường Mũi Né - Phan Thiết, thì kích thước mắt lưới lên đến phần cánh đến 240mm) đảm bảo yêu cầu bảo vệ nguồn lợi thủy sản, số lượng phao tăng gần gấp đôi trong khi trọng lượng chì giảm rõ rệt (giảm gần 2/3 so với trọng lượng chì của lưới giã thông thường cùng kích cỡ). Do đó độ mở đứng của lưới tăng cao (vùng tác dụng của lưới từ hàm chì đến hàm phao có thể lên đến 10m), ngoài ra tốc độ dắt lưới lớn từ 4-5 hải lý/giờ nên khả năng cá thoát ra khỏi miệng lưới là rất nhỏ. Vì vậy cho thấy, đây là loại nghề hoạt động hiệu quả, cải thiện đáng kể thu nhập cho ngư dân. Tuy nhiên qua tình hình thực tế, dưới góc độ khuyến ngư thấy có một số vấn đề cần đặt ra như sau:

Nghề giã cào bay khai thác khá hiệu quả cần được khuyến khích phát triển, nhân rộng. Tuy nhiên chỉ nên khuyến khích phát triển các đôi tàu trên 90 CV khai thác tuyến xa bờ, từng bước hạn chế tàu công suất dưới 90 CV.

Tàu thuyền công suất nhỏ (45-66 CV) hoạt động nghề giã cào bay ở tuyến gần bờ (do khai thác cho sản lượng mực cao) sẽ gây ảnh hưởng đến nguồn lợi hải sản, cần tăng cường công tác bảo vệ ngư trường nguồn lợi.