... Người nổi tiếng "có duyên" nhất Vạn Thuỷ Tú là ông Nguyễn Sáu - thường gọi là ông Sáu Vẹo - một ngư phủ đã gặp "Ông" lụy không dưới 15 lần. Có lần kéo lưới lên, thấy "Ông" mắc lưới, ông Sáu đành bỏ mẻ cá ấy để đưa "Ông" ra; nhưng đến hai lần sau vẫn thấy "Ông" chui vào trở lại, ông Sáu cho rằng "Ông" sắp luỵ nên đã chọn mình để ký thác xương cốt. Ông Sáu đành bỏ chuyến biển hôm ấy để đưa "Ông" vào bờ, lên Ngọc Lân thánh địa trong đình Vạn Thuỷ Tú nằm chờ chết...

Những ngày đầu năm này, hàng ngày có nhiều người dân Phan Thiết lui tới đình Vạn Thuỷ Tú để xem việc phục chế bộ xương cá voi lớn nhất Việt Nam. Công việc được tiến hành ở ngôi đình có 240 năm tuổi, gần bằng thời gian thành lập tỉnh Bình Thuận. Dự kiến công trình phục chế bộ xương cá voi còn nguyên cặp ngà ấy sẽ khánh thành vào dịp lễ Tế Xuân, ngày 20/2 âm lịch (22/3/2003).

Thông tín viên BinhThuantoday đã tới ngôi đình độc đáo còn lưu giữ khoảng 600 bộ hài cốt cá voi này.

Từ xa xưa, ngư dân duyên hải miền Trung có tín ngưỡng thờ cúng cá voi như vị thần hộ mệnh. Với sự tôn kính đặc biệt và nhớ ơn loài cá khổng lồ qua những truyền thuyết cứu nạn người đi biển khi gặp bão to sóng dữ, họ gọi cá voi là "Ông Nam Hải".

Khoảng sau năm 1693, theo chân những đoàn quân nhà Nguyễn, những ngư phủ vùng Nam, Ngãi, Bình, Phú… đã đưa gia đình lên thuyền xuôi về phương Nam, đổ bộ lên cửa biển Phố Hài lập nghiệp. Khi những cộng đồng ngư dân đã an cư, ngoài việc lập đình thờ Thành hoàng và chư vị tiên hiền như những làng xã chuyên sống bằng nghề nông, họ còn lập đền miếu thờ Ông Nam Hải. Trải qua bao dâu biển đổi thay, bên hữu ngạn cửa sông Phan Thiết ngày nay - thuộc phường Đức Thắng, thành phố Phan Thiết - có một ngôi đình toạ lạc tại số 20A đường Ngư Ông được xếp hạng di tích cấp quốc gia vào năm 1996 là Đình Vạn Thuỷ Tú.

Đình được dựng lên vào năm Nhâm Ngọ (1762), mặt hướng ra biển Đông. Kiến trúc đình nhỏ và bình thường như những đình làng khác ở miền Trung, nhưng bên trong có nhiều điểm khác biệt. Hương án chính giữa đình Vạn Thuỷ Tú thờ Nam Hải cự tộc Ngọc Lân tôn thần; bên trái thờ Thuỷ Long thánh phi nương nương tôn thần và bên phải thờ Thái hiệu tiên sư tôn thần. Cạnh chính điện còn có miếu thờ đức Quan thánh. Phía sau là những phòng lưu trữ, bảo tồn chừng 600 bộ hài cốt của các "Ông", "Bà" và "Cậu", là những hải thần phò trợ, cứu mạng người đi biển theo quan niệm của ngư dân. Theo ông Nguyễn Xèng - một lão ngư 69 tuổi, gốc người Quảng Điền (Thừa Thiên-Huế), ngư dân địa phương gọi cá Ông lớn là Ông Nam Hải, nhỏ là Cậu; gọi các loài rùa biển là Bà sống khến, Bà Năm, Bà Bảy... Những vị hải thần này thường tấp vào bờ để "luỵ" (chết), cũng có khi chui vào lưới của các ngư phủ khi sắp "luỵ". Hàng năm, ngư dân Thuỷ Tú cũng vớt được "Ông" hoặc các "Bà" luỵ, có năm tới 6-7 trường hợp cả ven bờ và trên biển…

Người nổi tiếng "có duyên" nhất vạn Thuỷ Tú là ông Nguyễn Sáu - thường gọi là ông Sáu Vẹo - một ngư phủ đã gặp "Ông" luỵ không dưới 15 lần. Có lần kéo lưới lên, thấy "Ông" mắc lưới, ông Sáu đành bỏ mẻ cá ấy để đưa "Ông" ra; nhưng đến hai lần sau vẫn thấy "Ông" chui vào trở lại, ông Sáu cho rằng "Ông" sắp luỵ nên đã chọn mình để ký thác xương cốt. Ông Sáu đành bỏ chuyến biển hôm ấy để đưa "Ông" vào bờ, lên Ngọc Lân thánh địa trong đình Vạn Thuỷ Tú nằm chờ chết.

Ngọc Lân thánh địa là nghĩa trang chôn cất thi hài các vị hải thần mới chết, trước khi được bốc mộ rửa sạch xương cốt đưa vào thờ phụng trong đình. Đó là một khoảnh đất có hàng rào bao quanh nằm trước sân đình, bên trong có một am nhỏ để thắp hương và nhiều loại hoa được trồng xen giữa 24 ngôi mộ đắp đất. Hàng năm, đình Vạn Thuỷ Tú có 5 kỳ tế lễ vào các ngày âm lịch: 20-2 (Tế Xuân); 20-4 (Cầu ngư); 20-6 (Chính mùa); 20-7 (Chèo dọc) và 23-8 (Mãn mùa, cúng giỗ Ông).

Không chỉ những ngư phủ mới tin vào sự phù trợ của các vị hải thần như một tín ngưỡng dân gian mang tính truyền thống. Các vị vua nhà Nguyễn cũng ghi nhận công lao đó với 24 điệu sắc thần. Trong số đó, riêng vua Thiệu Trị ban tặng đến 10 điệu sắc thần, còn lại là của các đời vua Tự Đức, Đồng Khánh, Duy Tân, Khải Định... Những điệu sắc thần viết trên giấy thủ công - trong đó, 10 bản đã có hơn 150 năm tuổi nhưng vẫn được giữ gìn cẩn trọng, nguyên vẹn trong ngôi đình Vạn 240 năm tuổi này. Đình Vạn Thuỷ Tú hiện còn lưu giữ được nhiều hiện vật có giá trị liên quan đến lịch sử hình thành và phát triển cộng đồng cư dân nghề cá vùng hữu ngạn cửa sông Phan Thiết do các bậc tiền bối để lại. Trong đó, có chiếc chuông đồng đúc vào năm Nhâm Thân (1872), đến nay đã được 130 năm; thân chuông có dòng chữ "Tự Đức nhị thập ngũ niên - Xuân quý giáo đáng - Thuỷ Tú Vạn - Bổn Vạn đồng ký".

Trong hàng trăm bộ hài cốt lưu giữ tại đình Vạn Thuỷ Tú có hai bộ xương cá voi rất lớn. Tài liệu cũ chép rằng: "Thuở mới lập Vạn xong, một hôm Ngài bị luỵ ở ngoài khơi trôi về ngay trước cửa Vạn. Vì Ngài lớn quá (dài hơn 20m, nặng tới vài chục tấn) nên mãi hai ngày sau, với sự giúp sức của ngư dân các làng lân cận đến giúp mới tẩm liệm xong cho Ngài". Ông Nguyễn Xèng lại kể rằng: "Khi Ngài lụy, bạn chài nhiều làng đang đánh cá cùng phát hiện và tranh nhau đưa về thờ phụng. Lúc ấy, Vạn Thuỷ Tú đông người, nhiều ghe nên đưa được Ngài về vùng nước cạnh hòn Lao (trước mặt đình Vạn) rồi đóng cọc buộc giữ xác ngài để thuỷ táng vì không có cách nào kéo lên bờ được. Sau ba năm mới đưa xương cốt Ngài vào đình bảo quản, thờ phụng". Theo ông Xèng, bộ xương lớn nhất (dài hơn 18m) có niên đại chừng 110 năm, bộ lớn thứ nhì (dài 14m) của Ông luỵ năm 1953.

Hiện nay, UBND thành phố Phan Thiết giao cho Phòng Văn hoá Thông tin làm chủ đầu tư công trình phục chế, lắp dựng bộ xương cá voi lớn nhất đặt tại đình Vạn Thuỷ Tú, dự kiến sẽ khánh thành vào dịp lễ Tế Xuân, ngày 20/2 âm lịch (nhằm 22/3/2003). Ông Đào Văn Chừ - Trưởng phòng VHTT thành phố Phan Thiết cho biết, đã tham khảo, tìm hiểu nhiều nơi, cuối cùng chọn phương án nhờ sự hỗ trợ của Viện Hải Dương Học (HDH) Nha Trang, giao cho DNTN Lê Vũ (Nha Trang) thiết kế, thi công phục chế, lắp dựng bộ xương cá voi này. Ông Đào Tấn Hỗ - Trưởng phòng Bảo tàng HDH Nha Trang cho biết:" Bộ xương cá Ông này sau khi phục chế có lẽ là bộ xương lớn nhất ở nước ta và cũng có thể lớn nhất trong khu vực Đông Nam Á, sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà khoa học đến nghiên cứu và khách du lịch đến chiêm ngưỡng".

Hàng ngày, nhiều người dân địa phương thường lui tới đình Vạn Thuỷ Tú xem việc phục chế đang được tiến hành kể từ đầu tháng 1/2003. Một người dân nói: "Cả đời tôi chưa được tận mắt thấy nguyên hình bộ xương Ông Nam Hải. Tôi thấy rất vui khi ngay tại đây sẽ có một công trình ý nghĩa như vậy. Tuy nhiên, việc chặt bỏ cây cổ thụ để xây dựng ngôi nhà để đặt bộ xương Ngài choán hết nửa sân đình Vạn Thuỷ Tú như vật thiệt cũng uổng vì cảnh quan bị phá vỡ, che khuất cả ngôi đình cổ xưa nhất Phan Thiết này. Rồi đây,